Download bookpart.pdf

Contents : Samenvatting in het Nederlands De Orkney en Shetland eilanden gelegen ten noorden van het Schotse vasteland zijn in de negende eeuw gekoloniseerd door Vikingen uit Noorwegen. Het lot van de oorspronkelijke bevolking van de eilanden is omstreden maar het meest waarschijnlijke scenario is dat ze is uitgeroeid door de invallers. De taal die werd gesproken door de nieuwkomers en hun nakomelingen raakte bekend als het Norn en dit Scandinavische dialect zou tot ver na de Vikingtijd de belangrijkste voertaal blijven. Orkney en Shetland stonden onder Scandinavisch gezag tot 1468 69 toen de eilanden door de koning van Denemarken en Noorwegen werden verpand aan het Schotse koningshuis als borg voor de bruidsschat van zijn dochter. Orkney onderhield al sinds de twaalfde eeuw nauwe contacten met het nabijgelegen Schotse vasteland maar na de machtsoverdracht begint ook het verder afgelegen Shetland zich meer en meer op Schotland te richten. In de loop der tijd vestigen zich steeds meer Engels sprekende ambtenaren en gezagsbekleders op Orkney en Shetland waardoor de eilanden tweetalig worden: in formele situaties is het Engels de voertaal terwijl er door de oorspronkelijke bewoners thuis Norn wordt gesproken. In de loop van de achttiende eeuw zal het Norn uiteindelijk definitief plaats maken voor het Schotse Engels. In de dialecten die thans gesproken worden op de Orkney en Shetland eilanden is de invloed van het Norn nog duidelijk merkbaar in zowel de woordenschat de grammatica alsook de uitspraak. Volgens Catford (1957a) heeft het dialect van Shetland bovendien zijn oorspronkelijke Scandinavische lettergreepstructuur behouden. Deze structuur houdt in dat eenlettergrepige woorden die eindigen in een medeklinker f een korte klinker hebben die gevolgd wordt door een lange slotmedeklinker (als in pott) f een lange klinker gevolgd door een korte slotmedeklinker (als in boat). Een dergelijke inverse relatie tussen klinker en slotmedeklinker vinden we ook terug in het hedendaagse Noors en Zweeds. Wat betreft de intonatie (dat wil zeggen de spraakmelodie) zou er volgens de eilandbewoners eveneens een verwantschap bestaan tussen hun dialect en het Noors. Een probleem bij deze bewering is echter dat de intonatiesystemen van de twee dialecten nogal van elkaar lijken te verschillen: het dialect van Orkney klinkt erg zangerig terwijl het Shetlands wat monotoon overkomt. De intonatie van het Orcadian en het 124 SAMENVATTING Shetlands is tot op heden niet bestudeerd en ook is er nauwelijks onderzoek gedaan naar de verschillen tussen de twee dialecten. Het doel van hoofdstuk 3 van dit proefschrift was om vast te stellen of het Shetlands anno 2000 nog steeds zijn Scandinavische lettergreepstructuur heeft behouden en in hoeverre de Shetlandse lettergreep wat dit betreft verschilt (of misschien overeenkomt) met die van het Orcadian het Noors en het Schotse Engels zoals dat in Edinburgh gesproken wordt. Voor dit onderzoek hebben we een reeks geluidsopnames gemaakt van moedertaalsprekers van deze vier taalvari teiten. Elke proefpersoon las een identieke lijst voor met woorden van het type deep big en time de Noorse sprekers lazen soortgelijke woorden maar dan in hun eigen taal. Om er voor te zorgen dat de woorden met een gelijkmatige snelheid werden uitgesproken waren ze ingebed in de draagzin I say ... again (Jeg sa ... alltid voor de Noren). De metingen aan de testwoorden leveren de volgende resultaten op. In het Shetlands wordt een klinker van 100 milliseconde (ms) gevolgd door een slotmedeklinker van 150 ms terwijl een klinker van 200 ms wordt gevolgd door een medeklinker van 100 ms. Anders gezegd het lijkt erop dat er sprake is van een compensatiemechanisme dat er voor zorgt dat als de klinker 100 ms langer duurt de slotmedeklinker 50 ms korter wordt. Bij de sprekers uit Orkney en Edinburgh is dit compensatiemechanisme een stuk zwakker: een toename van 100 ms in klinkerduur resulteert in een afname van 30 ms in slotmedeklinkerduur. Bij de Noorse sprekers zien we dat als de klinker 100 ms langer duurt de medeklinker 60 ms korter wordt. Deze resultaten lijken dus aan te tonen dat het Shetlands in ieder geval wat betreft de lettergreepstructuur iets dichter bij het Noors ligt dan bij het Schotse Engels. Tevens blijkt dat het Orcadian zijn Scandinavische lettergreepstructuur heeft verloren. In hoofdstuk 4 5 en 6 staat de spraakmelodie van de twee dialecten centraal. In een reeks van proeven hebben we onderzocht of de intonatie van het Orcadian en het Shetlands inderdaad sterk van elkaar verschilt en zo ja op welke punten de twee intonatiesystemen dan precies van elkaar afwijken. Hoofdstuk 4 had tot doel om na te gaan in hoeverre de bewoners van Orkney en Shetland in staat zijn de twee dialecten op basis van de intonatie van elkaar te onderscheiden. De proefpersonen kregen korte spraakfragmenten te beluisteren van sprekers uit Orkney Shetland en Edinburgh met als opdracht om op een antwoordformulier aan te geven of men dacht dat de spreker van het eigen eiland' of van elders' afkomstig was. In de eerste helft van het experiment kreeg men (via elektronisch ingrijpen) dusdanig onverstaanbaar gemaakte spraak te horen dat het aan de spraakklanken niet meer was vast te stellen waar de spreker vandaan kwam de spraakmelodie werd hierbij in tact gelaten. Zodoende zijn we er zeker van SAMENVATTING 125 dat de luisteraars hun beslissing nemen uitsluitend op basis van de intonatie van de spraakfragmenten. In de tweede helft van het experiment was de spraak wel gewoon verstaanbaar. De uitkomst van de serie experimenten kan als volgt worden samengevat. In het geval van de onverstaanbare spraak identificeren de luisteraars uit Orkney alle spraakfragmenten van sprekers uit Orkney als van het eigen eiland' en classificeren ze de spraak uit Shetland en Edinburgh als van elders'. Voor de Shetlandse luisteraars zien de resultaten er iets anders uit. Spraak uit Orkney wordt als van elders' ge dentificeerd en spraak van Shetlanders als van het eigen eiland'. Spraak van sprekers uit Edinburgh wordt echter k als van het eigen eiland' geclassificeerd. Deze uitkomst suggereert op dat er een overeenkomst is tussen de intonatie van Shetland en die van Edinburgh terwijl de intonatie van het Orcadian kennelijk anders is. In het geval van de verstaanbare spraak kunnen de luisteraars uit zowel Orkney als Shetland de sprekers van het eigen eiland moeiteloos onderscheiden van de sprekers van de andere eilandgroep of uit Edinburgh. Hieruit concluderen we dat de klanken in de drie taalvari teiten sterk en kenmerkend verschillen. Om vast te kunnen stellen op welke punten de twee intonatiesystemen van elkaar afwijken hebben we in hoofdstuk 5 een analyse gemaakt van de melodie van de twee eilanddialecten. Daartoe hebben we geluidsopnames gemaakt van een veertigtal sprekers die elk een aantal zinnetjes voorlazen van het type There are many gardens in Bergen en Are there many gardens in Bergen Het resultaat van de intonatieanalyse brengt drie verschillen aan het licht. Ten eerste spreken zowel de mannen als de vrouwen uit Orkney op een gemiddeld hogere toonhoogte dan de Shetlanders. Ten tweede vinden we een verschil in locatie van de accentverlenende toonhoogtebeweging de toonpiek' ten opzichte van de beklemtoonde lettergreep waar deze piek bij hoort. In het Shetlands valt deze piek samen met de beklemtoonde lettergreep oftewel op de eerste lettergreep van many gardens en Bergen. Dit is het patroon zoals we dat vinden in de meeste Engelse dialecten (inclusief die van oostelijk Schotland) en in het Nederlands. In het Orcadian is de piek een flink stuk naar achteren verschoven zodat hij terechtkomt op de onbeklemtoonde (tweede) lettergreep. Soortgelijke late pieken komen ook voor in sommige Scandinavische talen maar ook in Keltische talen (Welsh Iers en Gaelic). De gevonden piekverschuiving hangt waarschijnlijk samen met het derde verschil dat we hebben geconstateerd namelijk dat in het Orcadian de duur van de eerste lettergreep relatief korter is dan in het Shetlands. Een statistische analyse van de meetresultaten geeft aan dat de pieklocatie akoestisch gezien verreweg het belangrijkste d.w.z. meest onderscheidende intonatieverschil is tussen de twee dialecten. 126 SAMENVATTING In hoofdstuk 6 hebben we een detailstudie uitgevoerd naar het effect van pieklocatie en gemiddelde toonhoogte op de herkenning van Orcadian en Shetlands door sprekers van deze dialecten. Net als in hoofdstuk 4 hebben we daarbij gebruik gemaakt van verstaanbare en onverstaanbare spraak. Bovendien hebben we het intonatiepatroon op een aantal manieren (elektronisch) gemanipuleerd. Naast gemonotoniseerde spraakfragmenten kregen de luisteraars spraak te horen met vroege pieken (op de eerste lettergreep) met late pieken (op de tweede lettergreep) of met pieken tussen vroeg en laat in. Tevens hebben we de gemiddelde toonhoogte gemanipuleerd: gemiddeld relatief hoog (als in het Orcadian) tegenover gemiddeld laag (als in het Shetlands). De serie van manipulaties werd uitgevoerd zowel op een spraakfragment met Orkney als een met Shetland spraakklanken. Zo kregen de proefpersonen dus bijvoorbeeld Shetlandse spraak te horen met vroege pieken maar ook met late pieken zoals je die in het Orcadian vindt. In het tweede geval is de intonatie dus Orcadian' terwijl de klinkers en medeklinkers Shetlands zijn. De proefpersonen dienden wederom aan te geven of ze dachten dat de spreker van het eigen eiland' of van elders' afkomstig was. In grote lijnen is de uitkomst van deze experimenten als volgt. In het geval van de onverstaanbare fragmenten vinden de Shetlandse luisteraars dat spraak met een relatief lage toonhoogte Shetlandser' klinkt dan spraak met een relatief hoge toonhoogte de luisteraars uit Orkney lijken geen speciale voorkeur voor een bepaalde toonhoogte te hebben. De locatie van de toonpiek speelt geen rol van betekenis bij het bepalen van de herkomst van de spreker. In het geval van de verstaanbare spraak vinden we als uitkomst dat Shetlandse luisteraars spraak met vroege pieken (op de eerste lettergreep) ongeacht de toonhoogte als het meest Shetlands' beoordelen terwijl luisteraars uit Orkney spraak met late pieken (op de tweede lettergreep) het meest Orcadian' vinden klinken. Deze uitkomst lijkt dus aan te tonen dat de pieklocatie inderdaad het belangrijkste kenmerk is waarin de twee dialecten van elkaar verschillen. De belangrijkste conclusie van dit proefschrift is dat de dialecten van Orkney en Shetland zowel wat betreft hun lettergreepstructuur als spraakmelodie van elkaar verschillen. Deze conclusie roept meteen de volgende vraag op: wat is de oorsprong van deze verschillen Op het eerste gezicht lijkt het antwoord tamelijk voor de hand te liggen namelijk dat we in het hedendaagse Shetlands meer terugvinden van het Norn dan in het Orcadian. Zo blijkt dus het Shetlands zijn oorspronkelijke Scandinavische lettergreepstructuur tot op zekere hoogte te hebben behouden terwijl het Orcadian op dit punt niet afwijkt van het Schots. Anders gezegd het dialect van Shetland is wat minder verschotst' dan het Orcadian dit contrast vinden we ook terug in andere uitspraakverschillen tussen de twee dialecten. SAMENVATTING 127 Het opvallendste verschil tussen de twee dialecten de afwijkende intonatie laat zich daarentegen aanmerkelijk minder makkelijk verklaren. Zoals eerder gezegd wordt er vaak beweerd dat de opmerkelijke intonatie van het Orcadian Scandinavisch' zou zijn. Inderdaad lijken er overeenkomsten te zijn tussen het Orcadian en talen als het Deens en het Zweeds deze talen hebben eveneens late toonpieken. Het is echter merkwaardig dat er nu juist bij het verschotste' Orcadian sprake zou zijn van Scandinavische intonatie maar niet bij het nauwer aan het Scandinavisch verwante Shetlands. Er is evenwel wellicht een andere verklaring voor de herkomst van de intonatieverschillen. In de Keltische talen en in het door het Keltisch be nvloede Engels zoals dat gesproken wordt in Wales Noord Ierland en Glasgow vinden we ook relatief late toonpieken. Aangezien in het noorden van Schotland tot voor kort eveneens een Keltische taal namelijk het Gaelic werd gesproken zou het dus ook mogelijk zijn dat het Orcadian zijn spraakmelodie heeft overgenomen van die taal.55 Een vervolgonderzoek waarbij de intonatie van het Orcadian en het Shetlands systematisch wordt vergeleken met de intonatie van Noorse en Keltische dialecten zal in de toekomst meer duidelijkheid moeten brengen in deze kwestie. 55 Een paar procent van de bevolking van de Schotse Hooglanden spreekt nog steeds Gaelic de rest spreekt nu Highland English.

INFO HASH : 0289830fb91f5ef98df9929a172f92bf73ed8f42

Download now

File Size: 129.1 kb